آثار ونتايج تقوا درنهج البلاغه
و روحی که بر اثر ممارست و تمرین پدید می آید
و به نوبه خود آثار و لوازم و نتائجی دارد و از آنجمله
پرهیز از گناه را سهل و آسان می نماید، طرح و عنوان کرده است.
«ذمتی بما اقول رهینه، و انا به زعیم. ان من صرحت
له العبر عما بین یدیه من المثلات،
حجزه التقوا عن التقحم فی الشبهات؛
همانا درستی گفتار خویش را ضمانت می کنم و عهده خود را
در گرو گفتار خویش قرار می دهم. اگر عبرتهای گذشته برای
یک شخص آینه قرار گیرد، تقوا جلو او را از فرو رفتن
در کارهای شبهه ناک می گیرد»
. تا آنجا که می فرماید: «الا وان الخطایا خیل شمس،
حمل علیها اهلها، و خلعت لجمها، فتقحمت بهم فی النار
. الا و ان التقوا مطایا ذلل،
حمل علیها اهلها، و اعطوا ازمتها، فاوردتهم الجنه؛
همانا خطاها و گناهان و زمامرا در اختیار هوای نفس دادن
مانند اسبهای سرکش و چموشی است که
لجام از سر آنها بیرون آورده شده و اختیار از کف سوار
بیرون رفته باشد و عاقبت اسبها سوارهای
خود را در آتش افکنند. و مثل تقوا مثل مرکبهای
رهوار و مطیع و رام است که مهارشان در دست سوار است
و آن مرکبها با آرامش سوارهای
خود را به سوی بهشت می برند» (نهج البلاغه، خطبه 16).
در این خطبه تقوا به عنوان یک حالت روحی
و معنوی که اثرش ضبط و مالکیت نفس است ذکر شده است
. این خطبه می گوید: لازمه بی تقوائی
و مطیع هوای نفس بودن ضعف و زبونی و بی
شخصیت بودن در برابر محرکات شهوانی و هواهای
نفسانی است. انسان در آن حالت مانند سوار زبونی است
که از خود اراده و اختیاری ندارد و این مرکب است
که به هر جا که دلخواهش هست می رود،
لازمه تقوا قدرت و اراده و شخصیت معنوی داشتن و مالک
حوزه وجود خود بودن است، مانند سوار ماهری
که بر اسب تربیت شده ای سوار است و با قدرت
و تسلط کامل آن اسب را در جهتی که خود انتخاب
کرده می راند و اسب در کمال سهولت اطاعت می کند.
«ان تقوی الله حمت اولیاء الله محارمه و الزمت
قلوبهم مخافته حتی اسهرت لیالیهم و اظمات هواجرهم؛
تقوای الهی دوستان خدا را از گناهان باز داشته
، و ترس از خدا بر دل هاشان نشانده،
تا آنجا که شب های آنان را به بیداری
وروزهارا به روزه داری واداشته» (نهج البلاغه، خطبه 114)
. در اینجا علی علیه السلام تصریح می کند
که تقوا چیزی است که پرهیزاز محرمات الهی
و هم چنین ترس از خدا، از لوازم و آثار آن است.
پس در این منطق تقوا نه عین پرهیز است
و نه عین ترس از خدا بلکه نیروئی
است روحی و مقدس که این امور را به دنبال خود دارد
. « فان التقوی: فی الیوم الحرز و الجنه و فی غد الطریق الی الجنه؛
زیرا که پرهیزگاری در امروز سپر و پوشش است،
و در فردا راه به سوی بهشت و آسایش» (نهج البلاغه، خطبه 191).
در خطبه 157 تقوا را به پناهگاهی بلند و مستحکم
تشبیه فرموده که دشمن قادر نیست در آن نفوذ کند
(اعلموا، عباد الله، ان التقوی دار حصن عزیز).
در همه اینها توجه امام معطوف است به
جنبه روانی و معنوی تقوی و آثاری که بر روح می گذارد،
بطوری که احساس میل به پاکی و نیکوکاری
و احساس تنفر از گناه و پلیدی در فرد بوجود
می آورد. نمونه های دیگری هم در این زمینه هست
و شاید همین قدر کافی باشد و ذکر آنها ضرورتی
نداشته باشد. بنابر این از نظر نهج البلاغه
، تقوا نیروئی است روحی نیروئی مقدس و متعالی
، که منشاء کششها و گریزهائی می گردد
، کشش به سوی ارزشهای معنوی و فوق حیوانی
، و گریز از پستیهاو آلودگیهای مادی. از نظر نهج البلاغه تقوا
حالتی است که به روح انسان شخصیت و قدرت می دهد
و آدمی را مسلط بر خویشتن و مالک " خود " می نماید.
.